Miscellany

4 thủ thuật để đọc đúng âm Hán Việt

Hiện tượng đa âm, đa nghĩa trong tiếng Trung đã đủ làm người ta đau đầu, hiện tượng không đồng nhất giữa âm Hán Việt & âm đọc tiếng Hán hiện đại lại càng đau đầu hơn nữa. Sửu Hoàng hay Xú Hoàng, Mặc Hương Đồng Xú hay Mặc Hương Đồng Khứu, Đoạn Bạch Nguyệt hay Đoàn Bạch Nguyệt…

Trên thực tế, không phải mọi trường hợp đều cho ra được đáp án chính xác. Với hành trình biến thiên đầy phức tạp của tiếng Hán, có những nghi án văn chương đã trở thành đề tài tranh cãi qua nhiều thế kỉ, bởi sau khi tác giả qua đời thì không ai dám chắc 100% cách độc giải nào là đúng. Nhưng đa số trường hợp, tỉ như với đam mỹ hiện đại, có thể dựa vào các thủ thuật để tìm ra đáp án.

Về cơ bản, có 4 thủ thuật để nhận ra cách đọc Hán Việt đúng cho một chữ Hán:

1. DỰA VÀO NGỮ NGHĨA

Phân định được bằng ngữ nghĩa là phương án đơn giản và cho độ chính xác cao nhất. Ví dụ trong Xú Hoàng, nhân vật ông vua có khuôn mặt vô cùng xấu xí, nên trong 2 âm đọc 丑 [xú] (xấu xí) và 丑 [sửu] (chi thứ hai trong 12 con giáp), dễ dàng thấy “xú” mới là phương án đúng.

Tuy nhiên, cuộc đời không phải bao giờ cũng thuận lợi như vậy. Có những lúc, chúng ta đọc nát từ điển, ghép từ trên xuống dưới, và thấy… nghĩa nào cũng có vẻ đúng đúng, hoặc sai sai. Vì vậy, các phương pháp tiếp theo ra đời.

2. DỰA VÀO ÂM ĐỌC TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (PINYIN)

Nhiều editor/translator hiện đang lấy pinyin làm chuẩn, từ đó có một thói quen khá sai lầm là khi có từ Hán Việt khó xác định thì đi hỏi… người Trung Quốc. Kì thực, pinyin là một công cụ vô cùng hữu hiệu trong việc xác định âm đọc Hán Việt, nhưng nó không thể đứng độc lập mà chỉ là công cụ hỗ trợ, bởi âm Hán Việt và âm đọc tiếng Hán hiện đại có sự sai khác không hề nhỏ.

Ví dụ:

– Tiên Lạc 仙乐 (vui vẻ sung sướng như tiên) hay Tiên Nhạc 仙乐 (tiếng nhạc thần tiên): Tác giả Mặc Hương Đồng Xú chú thích: Chỗ này đọc là [lè], nhưng ai thích đọc [yuè] thì cũng được. Trong trường hợp này, các nét nghĩa của [lè] trùng với [lạc], [yuè] trùng với [nhạc], đồng thời cũng phù hợp với các quy luật ngữ âm, cho nên sự quy đổi là tương đương [lè] = [lạc]. Vậy âm đọc đúng là Tiên Lạc.

– Xú Hoàng 丑皇 hay Sửu Hoàng 丑皇: 丑 chỉ có một âm đọc trong tiếng Hán hiện đại là [chǒu], nhưng lại có đến 2 âm đọc Hán Việt là [xú] và [sửu]. Như vậy, sự quy đổi trong trường hợp này không tương đương, bắt buộc bạn phải dựa vào phương pháp khác để xác định âm đọc.

– Dịch Nhân Bắc 易人北 hay Dị Nhân Bắc 易人北: Giống hệt trường hợp Xú Hoàng ở trên, chỉ có 1 âm đọc trong tiếng Hán hiện đại là [yì], nhưng có đến 2 âm đọc Hán Việt là [dị] và [dịch]. Trong trường hợp này, tác giả có một câu lí giải rằng: “简单的人过着简单的生活” (người đơn giản sống đời đơn giản, tương tự như “Sống đơn giản cho đời thanh thản”), như vậy có thể dễ dàng suy ra chính là [dị nhân] = “người đơn giản, dễ tính”, Bắc trong Đông Tây Nam Bắc có vai trò giống như Giáp trong “người qua đường Giáp”, ý chỉ “somebody”. “Dị Nhân Bắc” là tên đúng theo ý tác giả.

Tại sao các editor, thậm chí nhà xuất bản trong nước đều đọc là “Dịch Nhân Bắc”? Theo tôi có 2 lí do:

a/ Do trong tiếng Trung có họ Dịch, và mọi người mặc định chữ đầu tiên là họ của tác giả. Nhưng thực tế, bút danh thì đâu cần có họ. Top 50 Tấn Giang có đại thần Oạt Khanh Bất Điền (aka Đào Hố Không Lấp), không lẽ má này họ Đào hay họ Oạt?
b/ Do dị nhân đồng âm với dị nhân (X-man), dễ gây hiểu lầm.

Tại sao dễ gây hiểu lầm? Vì dị nhân (X-man) là một từ quen thuộc và phổ biến hơn. Đó chính là lí do cần bàn đến thủ thuật thứ 3.

3. DỰA TRÊN TIỀN LỆ HOẶC THÓI QUEN

Với sự giao lưu tiếp xúc văn hóa lâu dài, vốn từ vựng và hiểu biết chung của người Việt và người Hán vô cùng phong phú, do đó cũng rất thuận lợi cho người phiên dịch. Ví dụ, không ai đọc nhầm “thủ tướng” là “thủ tương”; nhắc đến triều đình Đại Lý ở Vân Nam, không ai không biết họ Đoàn. Chàng Tây Nam Vương Đoàn Bạch Nguyệt 段白月 trong Đế Vương Công Lược chắc chắn cùng họ với Đoàn Dự 段誉 của Thiên Long Bát Bộ, chứ không thể là một họ Đoạn mới nổi lên từ đâu đó.

Tuy nhiên, cũng có những trường hợp, thói quen làm hại chúng ta. Ví dụ trong vụ Tiên Lạc hay Tiên Nhạc kể trên, nếu không có chú thích của Mặc Hương Đồng Xú, chúng ta (và cả các bạn bên Trung Quốc) sẽ dễ dàng đọc thành “Tiên Nhạc”, bởi nó là từ phổ biến hơn. Hoặc một số bạn có thói quen dịch 拼音 pinyin là “phiên âm” vì nghe hai từ na ná nhau, nhưng thực ra phải đọc là “bính âm” (ghép vần, đánh vần).

Hay trường hợp dải lụa Nhược Da 若邪 của Tạ Liên, thực chất chúng ta thích tên Nhược Da vì nó là một cái tên rất nên thơ, gợi nhớ đến bài “Thái Liên Khúc” của Lí Bạch: “Nhược Da khê bàng thái liên nữ – Tiếu cách hà hoa cộng nhân ngữ” (Có cô con gái nhà ai – Hái sen chơi ở bên ngòi Nhược Da – Mặt hoa cười cách đóa hoa – Cùng ai nói nói mặn mà thêm xinh. Bản dịch của Tản Đà). “Liên” (hoa sen) cũng đồng âm với “liên” trong “Tạ Liên”. Tuy nhiên, rất nhiều lần trong truyện, các nhân vật đã gọi dải lụa này là “tà vật”, trong chương mới nhất khi Tạ Liên mất trí nhớ, ấn tượng đầu tiên của cậu với nó cũng là “tà khí”. Như vậy, “Nhược Tà” mới là phương án sát thực tế hơn.

Trường hợp này, tôi nghĩ Mặc Hương Đồng Xú cố tình chơi chữ.

4. DỰA TRÊN NGỮ PHÁP

Trong những trường hợp éo le mà thói quen, ngữ nghĩa, pinyin đều không thể cho chúng ta một đáp án, thì ngữ pháp chính là lời giải hiệu quả và đáng tin cậy nhất. Từ loại ảnh hưởng trực diện đến cách đọc của một từ, mà ngữ pháp, chính là chìa khóa để xác định từ loại.

Quay lại case Tiên Nhạc hay Tiên Lạc, kì thực chữ 乐 là một chữ quái thai từng làm khóc thét không biết bao nhiêu thế hệ học trò. Hãy đọc câu kinh điển này:

『与少乐乐与众乐乐蜀乐』

Nếu phải dịch/edit, bạn sẽ dịch câu này thế nào? Hay đơn giản hơn, đọc Hán Việt thế nào?
.
.
.
.
.
.
Nếu bạn chưa biết, thì đây là đáp án:

Phiên âm: Dữ thiểu lạc nhạc, dữ chúng lạc nhạc, thục lạc?
Dịch nghĩa: Thưởng thức âm nhạc với số ít, hay thưởng thức âm nhạc với số đông, cái nào vui hơn?

Lại một câu nữa:

『智者乐山,仁者乐水』

Phiên âm: Trí giả nhạo sơn, nhân giả nhạo thủy
Dịch nghĩa: Người có trí tuệ thích núi, người có đức nhân thích nước

Như vậy, chữ 乐 (phồn thể 樂) có đến 4 âm đọc, tương đương với các vai trò ngữ pháp khác nhau:
– Danh từ: nhạc – âm nhạc
– Tính từ: lạc – vui vẻ. Khi được động từ hóa mang nghĩa tận hưởng, thưởng thức, vui vầy.
– Động từ: nhạo – yêu thích.
Ngoài ra, nó còn một âm đọc không phổ biến nữa là Lạo.

Danh từ chung hay riêng cũng đóng vai trò quyết định âm đọc. Ví dụ trường hợp Đoàn Bạch Nguyệt hay Đoạn Bạch Nguyệt ở trên, hoặc trường hợp ca sĩ Nhậm Hiền Tề 任贤齐. Trên thực tế, đây là sai lầm của các dịch giả Cbiz đời đầu: có hai âm đọc [nhâm] và [nhậm], tương ứng với hai pinyin [rén] và [rèn]. Trong trường hợp là họ của một người, đọc là [nhâm], ví dụ Sử ký Tư Mã Thiên có bài Thư trả lời Nhâm An, do học giả Phan Ngọc dịch.

Các bạn cũng có thể đọc thêm một case nữa xác định dựa vào ngữ pháp: Mặc Hương Đồng Xú chứ không phải Mặc Hương Đồng Khứu, do chữ Xú phải đối xứng ngữ pháp với chữ Hương. Chi tiết: https://goo.gl/MWqrgp

Xác định âm đọc dựa trên ngữ pháp là bí quyết có tính chủ động & khoa học cao nhất, cũng là phương pháp dân nghiên cứu Hán Nôm thường xuyên áp dụng để xử lí các văn bản cổ hàng trăm trang mà không hề có dấu chấm dấu phẩy. Đương nhiên đến một cấp độ nhất định, nó đòi hỏi bạn phải có kiến thức về ngữ pháp văn ngôn; nhưng đa số tác giả đam mỹ sẽ không làm khó bạn đến thế, nên chỉ cần vững vàng ngữ pháp tiếng Việt, một xíu kiến thức về ngữ pháp tiếng Hán (hoặc suy từ tiếng Anh) là bạn đã giải được vô số nan đề rồi.

Và để áp dụng hiệu quả cả 4 thủ thuật này, đương nhiên từ điển Hán Việt hiện đại không thôi là chưa đủ. Hãy thủ sẵn cho mình một quyển Hán Việt tự điển uy tín, ví dụ Thiều Chửu hoặc Đào Duy Anh. Những người được gọi là “học giả” không phải luôn đúng 100%, nhưng họ có thể cho chúng ta đáp án gần chân lí nhất.

——–
Đọc thêm:
– 10 sự thật về dịch & edit tiếng Trung: https://goo.gl/Qzfq9t
– Mặc Hương Đồng Xú hay Mặc Hương Đồng Khứu: https://goo.gl/MWqrgp

Next time: Ý nghĩa tên riêng của các nhân vật trong Ma Đạo Tổ Sư.

One thought on “4 thủ thuật để đọc đúng âm Hán Việt

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.